‘Burgerschap is geen extra vak, maar een vanzelfsprekend onderdeel van goed onderwijs.’ Vanuit die gedachte schreef ik eerder al een blog over burgerschap binnen Leskracht. Met de komst van de nieuwe kerndoelen burgerschap heb ik onze bestaande burgerschapsverantwoording opnieuw onder de loep genomen. Hoe sluiten de thema’s, materialen en werkwijze van Leskracht aan op deze kerndoelen? En waar liggen kansen om burgerschap nog bewuster een plek te geven in het dagelijkse onderwijs?
In mijn eerdere blog Burgerschap: geen extra vak, maar een vanzelfsprekende houding beschreef ik al dat burgerschap wat mij betreft niet vraagt om nóg een apart vak op het rooster. Het vraagt vooral om een bewuste houding van de leerkracht: herkennen waar burgerschap al in het onderwijs verweven zit en kansen grijpen om leerlingen hierover verder te laten nadenken, met elkaar in gesprek te laten gaan en ervaringen op te laten doen.
Leerlingen moeten niet alleen leren wat democratie, vrijheid, gelijkwaardigheid of maatschappelijke betrokkenheid betekenen. Ze moeten ook leren hoe ze met anderen samenleven, verschillende perspectieven onderzoeken, hun mening onderbouwen en verantwoordelijkheid nemen voor hun omgeving.
Binnen Leskracht komen deze aspecten op verschillende manieren samen.
Binnen Leskracht Wereldoriëntatie bouwen leerlingen kennis op over zichzelf, anderen en de wereld om hen heen. Thema’s als Jij en ik, Samenleving, Duurzaam leven, Werelds leven en Tweede Wereldoorlog bieden volop mogelijkheden om onderwerpen als democratie, diversiteit, rechten, vrijheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid te onderzoeken.
Leskracht Taal & Lezen biedt leerlingen de vaardigheden om die kennis te verwerken, erover na te denken en met anderen uit te wisselen. Door te lezen, schrijven, luisteren, discussiëren en argumenteren leren leerlingen verschillende perspectieven begrijpen en hun eigen standpunten verwoorden.
Daarnaast vormen de gedragsverwachtingen, ondersteund door de SEO-kaarten, STARS en RAS, een belangrijke basis. Leerlingen oefenen dagelijks met samenwerken, respectvol communiceren, luisteren naar elkaar, omgaan met verschillen en verantwoordelijkheid nemen.
Zo versterken kennis, taalvaardigheid en gedrag elkaar. Burgerschap wordt niet alleen iets waarover leerlingen leren, maar ook iets wat zij in de dagelijkse onderwijspraktijk oefenen en ervaren.
Binnen de thema’s van Leskracht Wereldoriëntatie zijn al veel burgerschapsdoelen verweven in de bestaande leerinhouden en werkwijze. Dat betekent dat leerkrachten, door kennisrijk thematisch te werken, op veel momenten al vanzelfsprekend aandacht besteden aan burgerschap.
Tegelijkertijd vind ik het belangrijk om daar kritisch naar te blijven kijken. Niet ieder thema draagt op dezelfde manier bij aan de burgerschapsdoelen. En niet iedere activiteit waarbij leerlingen samenwerken, overleggen of hun mening geven, is automatisch burgerschapsonderwijs.
Daarom maak ik in de verantwoording, net als in de eerdere versie, bij ieder wereldoriëntatiethema onderscheid tussen drie categorieën.
Dit zijn doelen die rechtstreeks terugkomen in de inhoud, leerdoelen, activiteiten of vaste werkwijze van Leskracht. Er hoeft geen nieuwe inhoud te worden toegevoegd om hieraan te werken.
Neem bijvoorbeeld het thema Samenleving. Leerlingen leren hierin over democratie, verkiezingen, wetten, rechten, de inrichting van ons bestuur en verschillen tussen mensen. Daarmee werken ze vanuit de bestaande leerinhouden aan verschillende burgerschapsdoelen.
Ook binnen het thema Jij en ik komen onderwerpen als identiteit, gelijkwaardigheid, discriminatie, respect en omgaan met verschillen vanzelfsprekend aan bod.
De kracht zit hier in het bestaande aanbod. Door doelgericht aan wereldkennis te werken, bouwen leerlingen al een belangrijke basis op voor burgerschap. Als leerkracht is het belangrijk om je hiervan bewust te zijn, zodat je deze kennis ook expliciet kunt verbinden aan de wereld waarin leerlingen leven.
Sommige thema’s bieden mooie aanknopingspunten voor burgerschap, maar vragen om een bewuste aanvulling van de leerkracht.
Een voorbeeld is het thema Mijn dorp/stad. Leerlingen leren over hun eigen leefomgeving, voorzieningen en het gemeentebestuur. Je kunt hier een extra stap zetten door leerlingen een probleem in hun buurt te laten onderzoeken. Misschien ligt er een gevaarlijke stoeptegel, is er te weinig groen of vinden ze een verkeerssituatie onveilig.
Laat leerlingen onderzoeken wat er speelt, nadenken over mogelijke oplossingen en een brief schrijven aan de gemeente. Zo verbinden ze hun kennis over de leefomgeving aan maatschappelijke betrokkenheid en ervaren ze hoe ze zelf kunnen bijdragen aan hun omgeving.
Ook binnen Duurzaam leven liggen zulke kansen. Leerlingen onderzoeken de gevolgen van menselijke keuzes voor de aarde. Laat hen vervolgens verschillende voorstellen bedenken om de school duurzamer te maken, argumenten uitwisselen en samen tot een besluit komen. Daarmee oefenen ze ook met democratische besluitvorming.
Dit zijn precies de kansen waarover ik in mijn eerdere blog schreef. Je hoeft niet altijd iets nieuws te organiseren. Door bewust verder te denken vanuit de bestaande thema-inhoud, kun je burgerschap betekenisvol verdiepen.
Niet ieder burgerschapsdoel past binnen ieder thema. En dat hoeft ook niet.
Binnen het thema Natuurkrachten leren leerlingen bijvoorbeeld over elektriciteit, geluid, licht, magnetisme en andere natuurverschijnselen. Dat is waardevolle kennis, maar daarmee werken zij niet automatisch aan burgerschap.
Natuurlijk kunnen leerlingen tijdens een onderzoek samenwerken of overleggen. Maar samenwerken alleen maakt een activiteit nog geen burgerschapsonderwijs.
Ik vind het belangrijk om ook eerlijk te benoemen welke doelen niet of nauwelijks binnen een thema aan bod komen. Daarmee ontstaat een helder beeld van het onderwijsaanbod en kunnen scholen bewust bepalen waar andere thema’s, activiteiten of onderdelen van hun curriculum een aanvullende rol vervullen.
Burgerschap hoeft dus niet overal kunstmatig aan gekoppeld te worden. Juist door bewuste keuzes te maken, blijft het onderwijs inhoudelijk sterk en doelgericht.
Wat ik met deze verantwoording vooral inzichtelijk wil maken, is dat er binnen de werkwijze van Leskracht al heel veel aan burgerschap wordt gewerkt. Vaak zonder dat leerkrachten zich daar voortdurend bewust van zijn.
Maar juist die bewustwording maakt het verschil.
Welke burgerschapsdoelen komen binnen het thema vanzelfsprekend aan bod? Waar kun je met een gerichte vraag, een gesprek, een debat of een betekenisvolle activiteit verdieping aanbrengen? En welke doelen krijgen op een ander moment een plek?
Door deze vragen bewust mee te nemen in de themavoorbereiding, krijgt burgerschap een structurele plek in het onderwijs. Niet als een verzameling losse activiteiten, maar als een samenhangend onderdeel van wat leerlingen leren, bespreken en ervaren.
Dat is voor mij ook de kern van burgerschapsonderwijs: niet méér doen om het méér doen, maar bewuster omgaan met de kansen die er al liggen.
Op basis van de nieuwe kerndoelen burgerschap van SLO (februari 2026) heb ik de bestaande burgerschapsverantwoording van Leskracht geactualiseerd en samengebracht in één uitgebreid document.
Hierin beschrijf ik hoe Leskracht bijdraagt aan de kerndoelen voor burgerschap, vanuit drie onderdelen:
Met dit document wil ik scholen helpen om inzichtelijk te maken hoe Leskracht bijdraagt aan hun burgerschapsonderwijs. Daarnaast biedt het handvatten om bij de voorbereiding van thema’s en lessen bewuste keuzes te maken en het onderwijsaanbod te onderbouwen.
De verantwoording vormt daarmee een waardevolle basis voor het eigen burgerschapsbeleid van de school.
Wil je weten hoe de nieuwe kerndoelen burgerschap terugkomen binnen Leskracht Wereldoriëntatie, Taal & Lezen en de sociaal-emotionele aanpak?
In het vernieuwde verantwoordingsdocument vind je een uitgebreide toelichting op de kerndoelen, concrete koppelingen per wereldoriëntatiethema en praktische aanbevelingen voor de borging binnen je school.
Download de verantwoording kerndoelen burgerschap binnen Leskracht
